FOT. MICHAŁ SADOWSKI Urodził się 17 maja 1924 w Kowlu. W końcowych latach wojny był w partyzantce (Bataliony Chłopskie). Zadebiutował na scenie jako Jasiek w "Weselu" w 1944 r. Dwa lata później zdał eksternistyczny egzamin aktorski, po czym uczęszczał jako wolny słuchacz na zajęcia w łódzkiej szkole teatralnej. Tam też, jak i w teatrze, zetknął się z Leonem Schillerem i pod jego wpływem zainteresował się reżyserią. Wiosną 1947 r. wspólnie z Januszem Warmińskim postanowił założyć "teatr polityczny". Z grupą kilkunastu aktorów uczyli się systemu Stanisławskiego i prowadzili szkolenia ideologiczne. W programie-manifeście wypowiedzieli się przeciwko "snobom, drobnomieszczanom" i teatrowi "gwiazdorskiemu", a za teatrem "socjalistycznym" i "dla mas". Władze komunistyczne oddały im Teatr Nowy w Łodzi, którego dyrektorem od 1 października 1950 r. został Dejmek. Sztandarową manifestacją "realizmu socjalistycznego" była wyreżyserowana zbiorowo "Brygada szlifierza Karhana" czeskiego pisarza komunisty Vaäka Kani. Sam Dejmek jako reżyser zadebiutował "Poematem pedagogicznym" wg Makarenki (1951). Socrealistyczny wytrych nie bardzo pasował do wielkiej narodowej klasyki, prędzej do komedii, jak "Henryk VI na łowach" ,"Spazmy modne" wg Bogusławskiego czy "Łaźnia" Majakowskiego. Dejmek zawsze uważał, że teatr ma brać udział w kształtowaniu poglądów i w narodowych dyskusjach, co potwierdzał przedstawieniami: "Święto Winkelrida" Andrzejewskiego i Zagórskiego (1954), "Noc listopadowa" (1956) i |
"Akropolis" Wyspiańskiego (1959), "Ciemności kryją ziemię" Andrzejewskiego i "Obrona Sokratesa" wg Platona (1957). Wzorem Schillera sięgał do staropolszczyzny, wielokrotnie od 1958 r. wystawiając "Żywot Józefa" Reja i od 1961 r. "Historyję o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim" Mikołaja z Wilkowiecka z oryginalnymi scenografiami Zenobiusza Strzeleckiego i Andrzeja Stopki. Wyodrębnianie własnego stylu polskiego teatru było zasadniczym celem, który postawił sobie obejmując dyrekcję Teatru Narodowego. Słynne "Dziady" Mickiewicza (1967) z kreacją Gustawa Holoubka, które stały się początkiem tzw. wydarzeń marcowych, skazały Dejmka na kilka lat pracy za granicą. Reżyserował m.in. w Piccolo Teatro w Mediolanie i w Burgtheater w Wiedniu. W teatrze operowym wystawił m.in. "Diabły w Loudun" Pendereckiego (1975), "Wolnego strzelca" Webera (1978), "Awanturę w Recco" Małeckiego (1979). Druga dyrekcja teatru w Łodzi przyniosła m.in. znakomitą "Operetkę" Gombrowicza i "Garbusa" Mrożka (1975), "Wielkiego Fryderyka" Nowaczyńskiego, "Cień" Andersena/Młynarskiego (1977), "Zwłokę" D?rrenmatta (1978). Wszystkie one poruszały problemy mechanizmów tworzenia historii, relacji społecznych i jednostkowej odpowiedzialności. Cele te kontynuował Dejmek, gdy w 1981 r. na powszechne żądanie objął dyrekcję Teatru Polskiego w Warszawie, którym kierował przez następnych 14 lat. Wystawił m.in. "Ambasadora" Mrożka z kreacją Tadeusza Łomnickiego, szeroko dyskutowane "Wyzwolenie" Wyspiańskiego z Janem Englertem-Konradem. Ostatnią wyreżyserowaną przez niego sztuką był "Sen pluskwy" Słobodzianka w łódzkim Teatrze Nowym (2001), do którego powrócił po raz trzeci na dyrektorskie stanowisko w ubiegłym roku. Członek PZPR (1951-1968), potem bezpartyjny. Poseł na Sejm z listy PSL (wrzesień 1993 - październik 1997). Jako minister kultury i sztuki w rządzie Waldemara Pawlaka (od października 1993 r.) oraz Józefa Oleksego (marzec 1995 - luty 1996) doprowadził do odbudowy po pożarze i uruchomienia w 1997 r. Teatru Narodowego. Prezes ZG ZASP (1988-1989); laureat wielu nagród krajowych i zagranicznych. Doktor honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego. J.R.K. |
