"Sprawdzam surowo moje późne filmy i
inscenizacje i znajduję tu i ówdzie perfekcjonistyczną pedantyczność, która
przepędza życie i ducha..."
O reżyserze
Ingmar Bergman, ur. 1918. Zasłynął głównie jako twórca filmów o
autotematycznej osnowie, nurzający się w mrocznych odmętach ludzkiej duszy. Twórca
filmów trudnych w odbiorze, przeładowanych symboliką i najeżonych cytatami literackimi
oraz niestrudzony demaskator wszelkich ludzkich mistyfikacji psychologicznych, którym
poświęcił z namaszczeniem większość swojego filmowego dorobku. Uznawany, obok
Felliniego, za twórcę europejskiego kina autorskiego, jest przykładem reżysera, który
dokonał drastycznej filmowej wiwisekcji na sobie samym. Zwykł mawiać: "w swoich
filmach toczę walkę z własnymi demonami". Nieudany związek rodziców, chorobliwy
strach przed ojcem, kompleks niechcianego dziecka i poczucie wyalienowania stały się
naczelnymi tematami wielu jego filmów. Wielokrotnie piętnowano jego skłonność do
ukazywania patologii rodzinnych, uczuciowej pustki i duchowego wyczerpania. W dobie
wybuchających na różnych obszarach Europy "nowych fal" twórczy
ekshibicjonizm Bergmana nie mógł zostać zaakceptowany. Krytykowano go za nadmierną
teatralność i literackość, skłonność do makabrycznych efektów, operowanie
marionetkami a nie żywymi ludźmi. Młodsze pokolenie filmowców szwedzkich widziało w
nim negatywnego bohatera polemik dotyczących kondycji rodzimej kinematografii, ale także
niedościgniony wzór warsztatowego kunsztu. Międzynarodowa sława i autorytet Bergmana
budziły w latach 60-tych opór w jego rodzimej Szwecji i prowokowały do kolejnych
ataków. Widziano w nim twórcę oderwanego od istotnych problemów kraju, mimo iż jego
zagraniczny prestiż i pozycja artystyczna umożliwiłaby mu robienie filmów
zaangażowanych społecznie. Bergman odpierał ataki wyznaniem, iż jedyną prawdą jaką
zna, jest prawda o sobie...
Ingmar Bergman już jako dziecko uciekał w świat magicznych zabawek świetlnych i
teatrzyków lalkowych. Po latach zbierze swoje wspomnienia w książce pod symbolicznym
tytułem "Laterna Magica", a motyw przedstawienia, teatru lalek czy projektora
będzie powracał w jego filmach wielokrotnie. Pierwsze doświadczenia zawodowe zdobywa
właśnie jako manager teatru lalkowego, pisuje także własne opowiadania i dramaty,
dorabiając jako scenarzysta w Teatrze Dramatycznym. Artystyczna wędrówka Bergmana
zaczyna się na dobre w latach 40-stych, kiedy w teatrze zaczynają wystawiać jego
dramaty. Debiutuje w 1944 roku "Krótszym opowiadaniem o jednym z najwcześniejszych
wspomnień z dzieciństwa Kuby Rozpruwacza". Już tu uwidacznia się to, co rozwinie
Bergman później w swoich filmach : psychoanalityczna problematyka podyktowana przez
"rodzinny scenariusz", układ retrospekcji sięgający w głąb wczesnego
dzieciństwa i w mrok podświadomości, psychopatyczną ambiwalencję czułości i sadyzmu
w relacjach międzyludzkich, atmosferę horroru, zamkniętą kompozycję oraz magiczny
realizm przenikający się z onirycznym ekspresjonizmem. Przełom nadchodzi jeszcze w tym
samym roku, kiedy wystawiana jest "Śmierć Kaspra" autorstwa Bergmana. Obecny
na przedstawieniu szef Svensk Filmindustri Carl Anders Dymling krótko potem zatrudnia
młodego pisarza do korekty cudzych scenariuszy. Bergman szybko przedstawia swój własny
projekt zatytułowany "Skandal" (Hets). Tekstem interesuje się znany wówczas
reżyser Alf Sjoberg i jeszcze w 1944 roku do scenariusza Bergmana powstaje film pod tym
samym tytułem. Także tutaj autor zajmuje się genezą zła w międzyludzkiej przestrzeni
a jego pierwotnej przyczyny upatruje w braku miłości. Rok później Bergman zamienia
pióro na kamerę i reżyseruje film pt. "Kryzys" będący adaptacją duńskiej
powieści. Film ten okazałby się końcem kariery filmowej Bergmana, gdyby na jego drodze
nie pojawił się ambitny producent, właściciel małej, ale niezależnej Terrafilm,
Lorens Marmstedt. Szybko powstają filmy, którymi Bergman zwraca na siebie uwagę
krytyków: " Okręt do Indii", "Więzienie" i "Pragnienie".
W tym mniej więcej okresie młody reżyser ulega poważnemu wypadkowi samochodowemu, z
którego jednak udaje mu się wyjść cało. Konfrontacja ze śmiercią prowadzi go ku
nowym obszarom egzystencjalnej samowiedzy. Powstaje także wiele scenariuszy, które
Bergman pisze pod wpływem własnych doświadczeń. Swojej wampirycznej kochance, Karin
Landby, i traumatycznym przeżyciom związanym z tym romansem poświęca "Kobietę
bez twarzy". W latach 50-tych Bergman stara się opanować warsztatowe kanony kina
gatunków. Jego filmy z lat 1950 - 55 mieszczą się w repertuarze kina popularnego:
"Letni sen", " Kobiety czekają", "Wakacje z Moniką",
" Marzenia kobiet", to klasyczne melodramaty, natomiast "Lekcja
miłości" i "Uśmiech nocy letniej", to komedie. Filmy z tego okresu
powstały na konkretne zamówienie producenta, przemysłu i rynku filmowego. Wyjątek
stanowi "Wieczór kuglarzy", pierwsze arcydzieło Bergmana, film wybitny, ale w
drastyczny sposób nie doceniony przez krytykę i publiczność. Przy realizacji tego
filmu dochodzi po raz pierwszy do współpracy Bergmana z operatorem Svenem Nykvistem.
Dzięki sukcesom wspomnianego "Uśmiechu..." reżyserowi udaje się ponownie
nakłonić Carla Dymlinga do współpracy i w przeciągu dwóch lat powstają kolejne
wybitne filmy, które przyniosą Bergmanowi światowy rozgłos: "Siódma
Pieczęć" i " Tam, gdzie rosną poziomki". W 1958 roku reżyser realizuje
także "Twarz" będącą reżyserską summą wzorca autorskiego filmu i
pożegnaniem barokowości dotychczasowego stylu. Druga połowa lat 50-tych okazuje się
więc "złotą epoką" w życiu zawodowym Bergmana. Wraz z początkiem lat
60-tych reżyser wkracza w nową fazę swojej twórczości. Nie porzuca zamkniętego
kręgu "tematów przeklętych", ale ogranicza się do kammarspelu (szwedz.
"sztuka kameralna"). Następuje także zmiana stylu wizualnego, głównie
dzięki stałej współpracy z Nykvistem, wirtuozem intymnego oświetlenia i
wysublimowanej barwy. Zwiastunem nowego stylu był już film z 1957 "U progu
życia", obficie nagrodzony na festiwalu w Cannes, ale dopiero trylogia filmowa lat
sześćdziesiątych, czyli "Jak w zwierciadle", "Goście Wieczerzy
Pańskiej" i "Milczenie" ,stały się jego dojrzałymi owocami. W 1965 roku
Bergman kręci jeden z najbardziej enigmatycznych i zarazem hermetycznych utworów w
historii XX-wiecznej sztuki, czyli "Personę". Reżyser sprowadził tu kształt
estetyczny filmu do minimum. Przy tym filmie po raz pierwszy współpracuje z aktorką Liv
Ullmann, która wkrótce stanie się towarzyszką jego życia. Kolejną wypowiedzią
reżysera na temat pozycji sztuki w świecie jest "Godzina wilków".
"Hańba" z 1967 roku staje się natomiast jedną z nielicznych wypowiedzi
reżysera na temat polityki (kwestia wojny w Wietnamie i jej dręczącej obecności w
szwedzkich mediach). Filmy Bergmana z lat 70-tych świadczą z kolei o stopniowym
wyczerpywaniu się bogactw twórczej wyobraźni reżysera, której osłabienie
rekompensuje on warsztatową i estetyczną perfekcją, graniczącą z akademizmem. Mimo to
filmy "Szepty i krzyki", "Sceny z życia małżeńskiego" i
"Twarzą w twarz" zdobywają liczne nagrody. W 1976 roku Bergman zmuszony jest
opuścić rodzinny kraj ze względu na ataki szwedzkich służb podatkowych w sprawie
rzekomych malwersacji. Udaje się do RFN, gdzie kręci bardzo pesymistyczny w swej wymowie
obraz pt. "Jajo węża". W 1977 roku kręci "Sonatę jesienną" z
supergwiazdą kina Ingrid Bergman ( był to ostatni film chorej na raka aktorki).
"Fanny i Alexander" z lat 1981/83 jest filmowym pożegnaniem Bergmana z kinem.
Powstaje film nie tylko na temat dzieciństwa, ale także jesieni życia. Ostatni film
Bergmana staje się świadectwem upragnionego i nareszcie przez reżysera osiągniętego
poczucia bezpieczeństwa. Blask dzieciństwa zostaje tu zestawiony z pogodnym zmierzchem
sędziwego wieku. Od tego czasu Ingmar Bergman zajmuje się reżyserią teatralną i
pisuje wyłącznie scenariusze filmowe.
Najważniejsze nagrody
1957 - "Siódma Pieczęć" - Nagroda Specjalna Jury na Festiwalu w Cannes
1958 - "Tam, Gdzie Rosną Poziomki" - Złoty Niedźwiedź na Festiwalu w
Berlinie
1959 - "Twarz" - Nagroda Specjalna Jury na Festiwalu w Wenecji
1960 - "Źródło" - Oscar za najlepszy film zagraniczny
1962 - "Jak w Zwierciadle" - Oscar za najlepszy film zagraniczny
1973 - "Szepty i Krzyki" - Nagroda Specjalna Jury na Festiwalu w Cannes
1983 - "Fanny i Alexander" - Oscar za najlepszy film
1983 - "Fanny i Alexander" - Oscar za scenografię
1983 - "Fanny i Alexander" - Oscar za kostiumy
1983 - "Fanny i Alexander" - Oscar za zdjęcia (Sven Nykvist)
1988 - prestiżowa nagroda Felixa za całokształt twórczości
Podstawowe wyznaczniki stylu
Bergman uważa, że film musi zerwać z realizmem, a w epoce kina niemego widzi wciąż
żywe źródło filmowej wyobraźni, dlatego też preferuje skojarzeniowy typ opowiadania;
inspiracje czerpie z tradycji Meliesa, szwedzkich mistrzów Sjostroma i Stillera,
twórczości Chaplina i Disneya. Fascynuje go francuski realizm poetycki Marcela Carne.
Czerpie także z tradycji ekspresjonizmu (subiektywny charakter scen, zagęszczenie
emocjonalnego nastroju w "Kryzysie", "Mieście portowym",
"Więzieniu"; nocne sceny w zaułkach Sztokholmu, widmowe ruiny w
"Pragnieniu").
umieszcza świat artystycznej fikcji w wyraźnym cudzysłowie (koncept
"przedstawienia w przedstawieniu"- "Fanny i Alexander",
"Twarz"); bardzo często przedstawia ucieczkę w świat wyobraźni (inspirują
go teatr marionetek i latarnia czarnoksięska). Być może w ten sposób ukształtowała
się u Bergmana wizja świata sterowanego ręką niewidzialnego Boga-reżysera (w filmach
z lat 50-tych bohaterowie ulegają mocom nadprzyrodzonym np. w "Siódmej
Pieczęci") i traktowanie ludzkiego życia jako lalkowego theatrum mundi ( "Z
życia marionetek").
Autotematyzm filmów Bergmana. Reżyser zamieszcza w nich refleksje nad własną
twórczością i kondycją artystyczną - filmowca i pisarza ( "Godzina
wilków", "Persona", "Wieczór kuglarzy", "Rytuał").
Bohaterowie jego filmów często pełnią funkcje alter ego samego reżysera ( np.
Elisabeth Vogler w "Personie", Martin w "Więzieniu", postacie Blocka
i Jonsa z "Siódmej Pieczęci"). Autotematyczne chwyty deziluzji w decydujących
momentach "Persony": demonstracyjne ukazywanie mechanizmu projektora w sekwencji
wstępnej i w zakończeniu, wizualny efekt płonącej taśmy i widok ekipy filmowej w
ostatniej scenie.
Stosowanie słynnych "ujęć lustrzanych" jako wizualnych lejtmotywów filmu.
"Wieczór kuglarzy": wozy cyrkowe przejeżdżające o świcie przez most
odbijają się w lustrze wody; halucynacyjne feerie lustrzanych refleksów w garderobie
Fransa, "samobójczy" strzał oddany do odbitego w lustrze sobowtóra. W
"Personie": koncepcja ekranu jako metaforycznego zwierciadła ludzkiej psychiki,
tworzenie struktury lustra w kluczowym ujęciu filmu - symetryczne usytuowanie obu kobiet
naprzeciwko siebie i potraktowanie ich tożsamości jak lustrzanych sobowtórów
(zwierciadlane odbicie), z ekranu wyłania się kobiece oblicze złożone w połowie z
twarzy Liv Ullmann, a w połowie z twarzy Bibi Andersson.
Bohaterkami jego wielu filmów są kobiety. W kompozycji swych filmów częstokroć
akcentował kobiecy punkt widzenia. Na ogół filmy Bergmana cechuje nader empatyczne i
pełne ciepła spojrzenie na świat kobiet, ale pojawia się także rys mizoginii w
"Milczeniu", "Godzinie wilków", "Namiętności" i "Z
życia marionetek". Naturalistyczny portret Rut z "Pragnienia" powtórzy
się tylko w portrecie konającej Ester z "Milczenia". Jeżeli bohaterki
Bergmana popełniają samobójstwo, to aby uciec przed ludzką niegodziwością.
Charakterystyczne stereotypy postaci kobiecych w filmach Bergmana: Venus ( triumfująca
prakobieta i pramatka, jest matką dla dzieci i mężczyzn, jej ucieleśnieniem była
uwodzicielska i macierzyńska Eva Dahlbeck), Diana (oziębła i neurasteniczna
intelektualistka, cierpiąca z powodu bezpłodności, znienawidzona antagonistka
mężczyzny, na ekranie ucieleśniała ją Ingrid Thulin) oraz Hebe (bogini młodości i
wdzięku, kreowały ją Harriet Anderson i Bibi Anderson).
Główne tematy, na jakich się koncentruje: tzw. "Bergmanowska choroba na
śmierć"- syndrom psychicznej atrofii, powolnej śmierci duchowej (egoizm,
oschłość, wyobcowanie), skazanie na samotność i cierpienie, stany kryzysów
psychicznych a nawet schizofrenii, skaza fizyczna, rany, stygmaty i postępująca martwota
fizyczna (w "Szeptach i krzykach", "Godzinie wilków",
"Personie", "Jak w zwierciadle", "Twarzą w twarz"). Temat
"piekła we dwoje" dotyka problemu walki płci, niezrozumienia, nieszczęśliwej
lub nie spełnionej miłości (m.in. w "Pragnieniu", "Więzieniu",
"Godzinie wilków", "Uśmiechu Nocy Letniej", "Wakacjach z
Moniką" czy "Scenach z życia małżeńskiego"). Bergman, czterokrotny
rozwodnik, jest kompetentnym przewodnikiem po najciemniejszych zakamarkach piekła płci.
Sztuka i artysta to temat wielokrotnie podejmowany przez reżysera począwszy od
"Wieczoru kuglarzy" poprzez "Twarz", "O tych paniach",
"Personę", "Rytuał" aż do "Fanny i Alexandra".
Najczęściej pojawiające się motywy: motyw introspektywnej podróży na dno samowiedzy
("Pragnienie", "Tam, gdzie rosną poziomki", "Siódma
Pieczęć", "Milczenie"), bohaterowie u kresu tej podróży dochodzą
zawsze do gorzkich konkluzji, motyw wędrówki ( wyklęci przez społeczeństwo wędrowcy
w "Wieczorze kuglarzy", "Źródło", "Siódma Pieczęć")
motyw patologii sztuki i kryzysu artystycznego ("Godzina wilków",
"Persona"), motyw maski, jungowskie rozumienie "persony" ("Z
życia marionetek", "Twarz", "Persona"), motyw potyczki z Bogiem
i kryzysu religii ( "Więzienie", "Goście Wieczerzy Pańskiej",
"Siódma Pieczęć", "Tam, gdzie rosną poziomki",
"Źródło"), motyw dzieciństwa i starości ( "Tam, gdzie rosną
poziomki", "Fanny i Alexander", "Sonata jesienna"), motyw
fizycznej lub psychicznej choroby ("Jak w zwierciadle", "Twarzą w
twarz", "Szepty i krzyki"), motyw śmierci ("Siódma Pieczęć",
"Tam, gdzie rosną poziomki").
Tendencja do zamkniętych kompozycji i kończenia opowiadania w punkcie wyjścia.
Mnogość retrospekcji, repetycji i paralel. Rozbijanie filmu na serie odrębnych
sekwencji-puzzli, które mają się składać na obraz psychologicznej prawdy m. in. w
"Sonacie jesiennej", "Tam, gdzie rosną poziomki" i "Letnim
śnie".
Ważniejsze scenariusze
1944 - "Skandal" - reż. Alf Sjoberg
1947 - "Kobieta bez twarzy" - reż. Gustaf Molander
1948 - "Eva" - reż. Gustaf Molander
1992 - "Dobre chęci" - reż. Billie August
1994 - "Rozmowy poufne" - reż. Billie August
2000 - "Wiarołomni" - reż. Liv Ullmann
Filmografia
1945 - "Kryzys"
1946 - "Deszcz Pada Na Naszą Miłość" ("Det Regnar Pa Var Karlek")
1947 - "Okręt Do Indii" ("Skepp Till Indialand")
1948 - "Miasto Portowe"
1948 - "Więzienie" ("Fangelse")
1949 - "Pragnienie"
1949 - "Do Radości" ("Till Gladje")
1950 - "Letni Sen" ("Sommarlek")
1952 - "Kobiety Czekają"
1952 - "Wakacje z Moniką" ("Sommaren Med Monika")
1953 - "Wieczór Kuglarzy" ("Guklarnas Afton")
1954 - "Marzenia Kobiet"
1955 - "Uśmiech Nocy Letniej"
1956 - "Siódma Pieczęć" ("Det Sjunde Inseglet")
1957 - "Tam, Gdzie Rosną Poziomki" ("Smultronstallet") [recenzja]
1957 - "U Progu Życia"
1957 - "Źródło" ("Jungfrukallan")
1958 - "Twarz" ("Ansiktet")
1959 - "Oko Diabła" ("Djavulens Oga")
1960 - "Jak w Zwierciadle" ("Sasom i En Spegel")
1962 - "Goście Wieczerzy Pańskiej" ("Nattvardsgasterna")
1962 - "Milczenie" ("Tystnadet") [analiza]
1963 - "O Tych Paniach" ("For Att Inte Tala Om Alla Dessa Kvinnor")
1965 - "Persona" [recenzja]
1966 - "Godzina Wilków" ("Vargtimmen")
1967 - "Hańba" ("Skammen")
1967 - "Rytuał" ("Riten")
1968 - "Namiętność" ("En Passion")
1971 - "Szepty i Krzyki"(" Viskningar Och Rop") [analiza]
1972 - "Sceny z Życia Małżeńskiego" ("Scener Ur Ett Aektenskap")
1975 - "Czarodziejski Flet"
1975 - "Twarzą w Twarz" ("Ansikte Mot Ansikte")
1976 - "Jajo Węża" ("Das Schlangenei")
1977 - "Sonata Jesienna" ("Herbstsonate")
1979/80 - "Z Życia Marionetek" ("Aus Dem Leben Der Marionetten")
1981/82 - "Fanny i Alexander" ("Fanny Och Alexander")
1984 - "Po Próbie" ("Efter Repetitionen")
1986 - "Dwoje Błogosławionych" ("De Tva Saliga")
Literatura
Tadeusz Szczepański: Zwierciadło Bergmana.
Donata Zielińska: Ingmar Bergman.
Zmarł 30 lipca 2007 r.
mra
FilmOrg
30 lipca 2007 |
